85 гадоў таму, 22 чэрвеня 1941 года, на досвітку германскія войскі вераломна, без аб’яўлення вайны напалі на Савецкі Саюз. Беларусы — адна з найбольш пацярпелых нацый у выніку Вялікай Айчыннай вайны. У беларускай зямлі рэшткі мільёнаў людзей, якія не толькі загінулі на полі бітваў, але і былі забіты падчас генацыду мірнага насельніцтва.
Міхаілу Штыцько было ўсяго 3 гады, калі на Беларусь абрынулася вайна. Нягледзячы на гэткі ранні ўзрост, тыя ўспаміны востра ўрэзаліся ў памяць і пранесліся праз гады.
— Да пачатку вайны мы жылі ў Кожаве, мой бацька быў старшынёй калгаса «1-е Мая». Калі прыйшла вайна, бацька збег у лес, а мы з маці засталіся ў вёсцы. Страшна было. Да нас прыходзілі паліцаі, здзекаваліся з маці, білі яе, хацелі даведацца, дзе бацька. Але яна, пакутніца, нічога не ведала.
Па сённяшні дзень у памяці Міхаіла Уладзіміравіча аддаюцца рэхам жудасныя карціны тых далёкіх часоў.
— Гэта адбылося прыкладна ў 1943 годзе. У вёску прыехалі паліцаі, схапілі мяне з мамай і пасадзілі на камень у суседскім двары. Адзін з іх прыставіў пісталет да маёй галавы. А я што, малы, мне ўсяго пяць гадоў было на той момант, плакаў, кусаў маму за шчокі. І тады адна з жанчын не вытрымала, упала на калені перад паліцаем і пачала прасіць, цалавала яму боты, каб той мяне не забіваў. Жыццё магло б скончыцца для мяне ў той час, але рэзка прагучаў стрэл — забілі суседа, які выйшаў з гумна. Гэта паліцаі не разбіраючыся адразу пацэлілі ў яго. Ад стрэлу спудзіўся конь і пабег. Немцы падумалі, што нехта ўцякае, і паляцелі за ім. Так я і застаўся ў жывых.
Міхаіл Штыцько ўспамінае: праз некаторы час пасля страшэннага выпадку за імі прыехаў бацька і забраў у лес да партызан. Месца было жывапіснае, на возеры, недалёка ад вёскі Турэц.
—Жылі там, пакуль вайна не скончылася. Маці на кухні, а я побач з ёй круціўся.
Жыццё ў лесе было зусім няпростым, але людзі жылі, спадзяваліся і верылі ў перамогу. Сярод сталых і дарослых мужчын-партызан былі і маладыя, па 16-17 гадоў, з якімі Міша добра сябраваў.
— Памятаю, пост стаяў у лагеры. Там вісела татава торба, дзе захоўваліся патроны. Дык я хадзіў туды і браў іх. Мы з гэтымі хлопцамі разбіралі патроны, забуляліся, стралялі ў стол. Мы моцна сябравалі, а для мяне, шасцігадовага хлопчыка, гэта было нечым асаблівым. Неяк адзін з хлопцаў праштрафіўся за нешта, і яго пасадзілі на гауптвахту. А я, каб гэты хлопец не застаўся галодны, з кухні цягаў яму сала і іншую ежу, якую змог знайсці.
Міхаіл Уладзіміравіч успамінае, што ў партызанскім лагеры панавала строгая дысцыпліна. І за правіннасць можна было атрымаць па заслугах, нягледзячы малы ты ці стары.
— У лагеры мы ў зямлянках жылі, пад падлогай была вада. І ў адну з вылазак за ежай для свайго сябра я выпадкова ўпусціў у ваду ножык. Стаў яго шукаць — не знайшоў, пачаў плакаць. А наш камандзір Герасімчык якраз у гэты момант ішоў, дык лазінкай мяне налупцаваў. Па сённяшні дзень памятаю гэтую навуку. Яшчэ памятаю, што летам камароў шмат было. Дык маці мяне закруціць, каб яны не кусалі, і сядзеў я, толькі вачыма лыпаў.
Так і прайшло ранняе дзяцінства Міхаіла Штыцько ў партызанскай вёсцы. Пасля вайны сям’я вярнулася назад у Кожава. Вяртанне было невясёлым: іх хату разабралі, шмат дамоў згарэла, толькі некалькі жылых засталося.
— У Кожаве жыў татаў брат, у яго мы і кантаваліся спачатку, пакуль не пабудавалі сваё жытло. У той хаце жыло ажно тры сям’і разам з намі. У цеснаце, затое з дахам над галавой.
Бацька Міхаіла Уладзіміравіча стаў старшынёй сельсавета, але хату адбудаваць так і не паспеў — неўзабаве памёр. Усе клопаты леглі на плечы маці.
— Не паспелі пахаваць тату, як нарадзіўся малодшы брат. Што адчувала тады маці, цяжка ўявіць… Але неўзабаве адбудавалі хату. Акрамя нас, у ёй жылі яшчэ і сталыя людзі, якіх даглядала маці. Справа ў тым, што ў маці быў брат, які загінуў, а яго жонка выйшла замуж у другі раз і выгнала з хаты гэтых людзей. Так яны трапілі да нас.
Паціху жыццё пачало наладжвацца. Міхаіл Штыцько скончыў сем класаў, пайшоў у армію, пасля службы 10 гадоў працаваў у калгасе шафёрам.
— У адзін момант я вырашыў вывучыцца, паступіў і скончыў тэхнікум у Жыровічах. З новай спецыяльнасцю мяне перавялі на механіка. На гэтай пасадзе я быў да аб’яднання гаспадарак у калгас “Імя Жалезняковіча”. Пасля сакратар партыйнай арганізацаі калгаса Валянцін Іванавіч Каробка разам з галоўным інжынерам прапанавалі мне паступіць у інстытут. Так я і зрабіў, пайшоў вучыцца далей. Пасля атрымання вышэйшай адукацыі стаў галоўным інжынерам і 30 гадоў адпрацаваў на гэтай пасадзе.
Міхаіл Уладзіміравіч Штыцько быў адным з лепшых працаўнікоў сельскай гаспадаркі, з’яўляўся дэлегатам апошняга Усесаюзнага з’езда працаўнікоў сельскай гаспадаркі ў Маскве. Калі прыўшоў час ісці на заслужаны адпачынак, мужчына не перастаў працаваць, а паехаў у Мінск на ААТ “Белвторчермет”, дзе 8 гадоў быў інжынерам у аддзеле нарыхтоўкі. Міхаіл Уладзіміравіч вярнуўся на сваю маленькую радзіму, дзе жыве і зараз.
Мужчына мае двух сыноў, якія пастаянна наведваюць бацьку, клічуць да сябе, але Міхаіл Уладзіміравіч адмаўляецца, кажа, что нідзе няма лепей, як у сваёй хаце.
— Мала засталося нас, дзяцей вайны. На жаль, мы не маладзеем, а час ідзе. Шмат ёсць помнікаў, праектаў, каб увекавечыць памяць аб той страшнай вайне. У Маскве створаны спецыяльны павільён, дзе ўспамінаецца мая маці як удзельніца Вялікай Айчыннай вайны. Памяць пра вайну — гэта даніна павагі тым, хто аддаў сваё жыццё за мір і будучыню, гэта ўрок для цяперашніх і будучых пакаленняў пра каштоўнасць міру, справядлівасці і чалавечага жыцця. Мы павінны памятаць пра трагедыю і адначасова захоўваць надзею на светлую, мірную будучыню.
Кацярына ЖАМОЙДА
Фота аўтара
