Дзіцячая памяць. Яна часам суправаджае нас і ў глыбокай старасці, — гаворыць 87-гадовы жыхар аграгарадка Жухавічы Аляксей Богуш. Яго словы не пусты гук. Вайна забрала ў яго дзяцінства і пакінула ў памяці страх і жах тых далёкіх гадоў.
Аляксей Андрэевіч родам з вёскі Негнічы Жухавіцкага сельсавета. На пачатак вайны яму было ўсяго два гады. Вёска мела хутарскую сістэму, таму сям’я Богуш, як і ўсе, жыла адасоблена.
— Нягледзячы на малы ўзрост я добра памятаю, як ішлі нямецкія салдаты, мусіць, пяць ці сем чалавек. Маці як угледзела — вельмі моцна перапалохалася. Але да нас у двор карнікі не пайшлі. Прайшлі паўз хату, падняліся на горку і там акапаліся. На наступны дзень у вёску прыйшлі салдаты Чырвонай арміі і папярэдзілі жыхароў, каб уцякалі, бо тут будзе моцны бой. Наша сям’я і астатнія вяскоўцы рынуліся на гару, дзе больш яроў ды кустоў, там і схаваліся. Бліжэй да вечара пачаўся страшны бой, самалёты ляталі, гарматы грымелі, зямля траслася. Людзі не разумелі, што робіцца, было вельмі страшна.
Як успамінае Аляксей Богуш, шмат тады салдат загінула і нямецкіх, і савецкіх, пагарэла ваенная тэхніка.
— Ведаеце, памяць такая цікавая з’ява — ты добра памятаеш падзеі, але можаш забыцца іх храналогію, асабліва, калі гэта дзіцячыя ўспаміны, — працягвае Аляксей Андрэевіч.
І сёння перад вачыма да болю яркая ўзгадка, як паліцаі хацелі дазнацца, дзе хаваюцца партызаны.
— Недалёка ад нас быў хутар. Аднойчы прыехалі паліцаі і спалілі яго. А маці ўбачыла, што справа дрэнная, за мяне і майго старэйшага брата — і вон з хаты, за гару, але ўцячы далёка нам не ўдалося — кулямётная чарга спыніла. Тады паліцаі паставілі нас каля сцяны і дапытвалі, дзе партызаны. Можа, гэта гісторыя і скончылася бы трагедыяй, але быў сярод немцаў паліцай з Жухавіч, які папрасіў нас не забіваць, таму немцы проста пусцілі некалькі куль у сцяну над нашымі галовамі.
Шмат чаго пра вайну Аляксей Богуш даведаўся ад дарослых і назаўсёды захаваў у сваёй памяці гэтыя аповеды, як каштоўныя рэліквіі.
— Аднойчы расказалі мне гісторыю пра тое, як партызаны вырашылі зрабіць засаду на гары, паміж Малымі Жухавічамі і Юравічамі. Быў у Жухавічах камендант, Ляўковіч яго прозвішча. Казалі мясцовыя, што ён быў звер, а не чалавек. І вось яму расказалі, што на той гары схаваліся нейкія людзі. Камендант, доўга не думаючы, скочыў на свайго белага каня, узяў з сабой паліцаяў і рынуўся туды. На дарогу выскачылі партызаны і стрэлілі ў каменданта, але прамазалі, трапілі ў каня. Ляўковіч пакаціўся кубарам, а паліцаі рынуліся на партызан, тыя хутка зняліся і ўцяклі. Послаўкі пра нядобрыя падзеі разыходзілся хутка і даходзілі да хутара сям’і Богуш. Менавіта так яны даведаліся пра бой на рэчцы Уша, каля Вялікіх Жухавіч, дзе загінула 29-я танкавая дывізія пад камандаваннем Мікалая Студнева. У тым баі загінуў і сам камандзір.
— У вайну было цяжка, а пасля вайны яшчэ цяжэй. Голад, разруха, пажары. Мы пераехалі ў Вялікія Жухавічы. Я падрос і пайшоў працаваць у калгас. У 1960 годзе пайшоў у армію, а пасля службы вярнуўся назад і працаваў старшынёй ваенна-вучонай спецыяльнасці. Была раней такая пасада, бо ваенных шмат было ў тыя гады. Праз некаторы час стаў рахункаводам-касірам у сельсавеце, пасля сакратаром сельсавета. Але цягнула да зямлі, таму пайшоў у калгас брыгадзірам і працаваў да самай пенсіі.
Шчыраваў Аляксей Андрэевіч ад душы, аб гэтым гавораць шматлікія ўзнагароды: ад Вярхоўнага Савета БССР, ад кіраўніцтва раёна, ад калгаса. Неаднарозова быў дэлегатам Усесаюзнага з’езда працаўнікоў сельскай гаспадаркі ў Мінску і ў Маскве.
— Час ідзе, мы не маладзеем, але нашы ўспаміны суправаджаюць нас па жыцці. Некаторыя з іх прыемныя, а некаторыя жахлівыя. Мы павінны памятаць і перадаваць гэтую памяць сваім нашчадкам, каб яны не зведалі таго гора, страху, болю, якія выпалі на долю беларусаў у гады Вялікай Айчыннай вайны. Трэба, каб мы памяталі дзеля міру на зямлі.
Кацярына ЖАМОЙДА
Фота аўтара
