Закат жизни у многих писателей омрачен болезнями, потерями, горькими раскаяниями, разочарованием, впрочем, как и у остальных людей. За писателями водится такая привычка – записывают свои наблюдения, оставляют нам дневники.
Вячеслав Антонович Хилимонов (1920-1999) начал вести свой первый дневник еще в партизанке, публиковал отрывки в Кореличской районной газете “Полымя”, где работал заведующим отделом писем. Первые публикации о жизни в партизанском отряде были приурочены к 50-летию освобождения Беларуси.
Писатель из провинции. Судьба его не всегда успешна.
Сохранился послевоенный личный архив В.А. Хилимонова, дневниковые записи вел вплоть до 1995 года. Его блокноты заполнены подробными фактами. В 1962 году поступил учиться на заочное театральноведческое отделение Белорусского театрального института. В 70-е годы написал пьесы: «Розы Понемонья» о партизанах, на историческую тему «Последний князь» и один киносценарий. Публиковался в республиканской печати, в газетах «Звязда», «Белорусская нива» и других. В 1990 году в издательстве “Полымя” (Минск) вышла книга “Мірскія былі”, но в основном его работы увидели свет в районной газете “Полымя”.
Незадолго до смерти сдал коробку с личным архивом в Кореличский краеведческий музей. Музей прислал мне восемь листов из блокнота писателя. Разобраться с чужими записями и сложно, и ответственно. Погружение в чужую жизнь — увлекательное занятие, не известно, что найдешь, записи полны личных, часто печальных воспоминаний – человек подводит жизненные итоги, сомневается и надеется, что его дневники не пропадут, будут востребованы…
Имею ли я право публиковать отрывки из чужого дневник? Меня же заинтересовала тема, как провинциальный автор пытается пробить в столичных издательствах свои рукописи, многие из них так и не увидели свет.
«…Я рашыў галоўнае і аснаўное сваё пытанне: далейшага жыцця і смерці. Вось што я запісаў у адну з такіх сумных хвілін роздумаў 27.10.83 г. “Смерть не страшна, когда жизнь становится страшнее ее или невыносима и совсем неинтересна. Но надо ценить жизнь и не терять человеческого достоинства до последней ее минуты…”
“Колькі яшчэ я пажыву, як кажуць, адзін Бог ведае, але як жыць буду – прыкідваю. І як вынік, увесь сэнс жыцця цяпер зводзіцца да літпрацы. Поўнасцю жывого чалавека ў мяне ўжо няма. І яшчэ пра адно на гэту тэму. Не ведаю, дзе мяне пахаваюць і хто, але хачу каб паставілі помнік – самы сціплы, са звычайнага палявого валуна з надпісам: “Вячаслаў Антонавіч Хілімонаў. Нарадзіўся 14.06.1920 г. Партызан., пагранічнік, журналіст. Нічого не буду мець супраць, калі пахаваюць супраць жонкі. А вось каму пакінуць свае “архівы», пакуль не ведаю. Мо забяруць у дзяржархіў. Няхай. Вось здаецца, з сабою я “разлічыўся” і гэтую “кніжачку” канчаю…”
«Магу зусім нядрэнна і па-польску, і па-рускі. А таму, што ўсё ж лічу сябе беларусам, не з назвы, і не цаной кан’юнктуры. Я просты беларус-абарыген. Я спрабаваў і польска-панскага выхавання, прайшоў і рускую школу. Мы пасяродох. Адчуваем націскі. Бо як Колас пісаў: “І конь казацкі тут ступаў, ну і палякі наогул беларусаў не прызнавалі. Але ж яны былі, як народ і яны ёсць. Толькі што два нашы карыфея Янка Купала і Якуб Колас, адзін шляхціч, другі “российский чиновник”, і першы з іх пісаў: “белорусы нікога не маюць, няхай же будзе Янка Купала. Другі – мне больш блізкі, як і рускія людзі. Хаця ў свой час я “паночкам” хацеў быць, не, не тым паночкам, як культурным чалавекам. Я не нацыяналіст, але за беларускі народ, як нацыю роўную іншым. Стаяць моцна буду. Беларусам я і памру….”
“1 лістапада 1986. Сёння паплакаў крыху, душа вельмі балела. Успамінаецца мінулае, сям’я і Слабада… На літаратурным фронце пакуль без перамен, не ўлічваючы дробезей”.
“20 лістапада. Зноў удар! Сур’ёзны. Ніна Загорская з МК не ўзяла маёй аднаактоўкі “Дзень нараджэння”. Прачытаўшы на яе рэцэнзію, у асноўным пагадзіўся. Буду дапісваць і паспрабую паставіць у Турцы.
Гэта, відаць, пачатак удараў па маёй творчасці. Бо ўперадзе яшчэ “Полымя” Мінскае з “Дзённікам ветэрана”, Гродна з “Мірскімі былямі”, і аднаактоўка “Майстар на ўсе рукі”. Я не лічу ўжо публіцыстыкі ў “Звязде” пра тэатр, “Беларусь” фатаграфіі самад. артыстаў “Гродзен. праўды” – рэцэнзія на… Гэта дробязі, а ўсё ж. Ды “Мірскія былі” ў выдавецтве “Полымя” таксама не надзейныя. Вось і б’юць мяне”. (Ніна Загорская (16 ліпеня 1940, в. Загор’е, Баранавіцкі раён, Брэсцкая вобласць) – беларуская паэтка, крытык, перакладчык. З 1981 года — загадчык аддзела навукі і мастацтва часопіса «Полымя», з 1982 года – галоўны рэдактар рэпертуарна-рэдакцыйнай калегіі Міністэрства культуры БССР (МК).
“28 снежня 1986 года… Дык з чым я развітваюся з 1986 годам? У першую чаргу, у літаратурнай справе, якая цяпер стала сэнсам апошніх дзён майго жыцця? Нібыта нешта там і адбылося, нейкі поспех ёсць… пераважна ў публіцыстыцы. Але ж гэта не галоўнае, нябачнае… Іншыя п’есы пакуль “замарожаны”. “Дзень народжэння” ў Мінску, “Майстра на ўсе рукі” ў Гродна. Пра іншыя, якія хочацца сабраць у зборнік, каб выдаць, нешта няма надзей. Здаецца, слабыя яны. “Разбітая шклянка”, “Цяжкі дзень айца Серафіма”…, “Крыўда бабкі Зосі” – з вясковага жыцця… Але галоўнае з аповесцямі не вязе. “Ад жніўня да жніўня” ў “Полымя” не скажу, што забракавалі зусім, як гэта зрабілі ў “Звяздзе”, але “перакінулі” ў аддзел нарысаў. Значыць у мастацкую прозу не падыходзяць.
Нешта там “клеіцца” з нарысам пра Мір – “Мірскія былі”. Здаў у выдавецтва “Полымя”, якое выдае краяведчую літаратуру, дык зноў чагосць трэба, калі і пойдзе нават у друк, не менш 2 гадоў. Вось гэта галоўныя мае справы. Зіма ўжо ўступіла ў свае правы, мне б пара брацца за “Сагі”, усё ніяк не вазьмуся…”
“3 студзеня 1987 года. Мінулі два дні Новага года з іх трывогамі, а яны былі ў мяне. Але хочацца пісаць яшчэ пра 1986, які кануў у вечнасць, стаў гісторыяй. Кончыўся ён і разам з ім прайшлі 40 гадоў, як я пачаў пісаць у гэтую кніжачку – там, у Нямеччыне, на вайсковай службе ў пагранвойсках, а дакладней у НКВД ці Дзяржбяспекі. Дык вось з заканчэннем гэтых гадоў я заканчваю і гэты дзённік. У ім былі і 46 і 56 і 66 і 76 і 86 гады. А цяпер падводжу рыску пад усімі імі, бо ўпэўнены – пара прыйшла. Не, я яшчэ жыць буду. Спадзяюся, што буду, але ўжо здаецца, без надзей і мар, без перспектыў. Хаця працаваць буду, і гэта ўжо не дзеля сябе. Так, на памяць. А вось хто і зацікавіцца ўсім маім заробкам, так сказаць, спадчынай. Асабліва спадзявацца мне ні на каго не прыходзіцца – няма ў мяне таго блізкага чалавека…”.
Прогрессирует болезнь глаз, литературная работа для Вячеслава Антоновича – творческое дыхание и радость, тем не менее он строит планы, но слепнет, боится попасть в дом для престарелых. «…на тыя запісы, якія ёсць тут яшчэ адтуль “z cichego britego domku”. Чым кончыцца там маё жыццё – вядома. Зразумела, не хацелася б яго паўтараць, бо вельмі ўжо позна. Мяне чакае вось што. Пакуль бачу яшчэ… Але гэта можа кончыцца ў любую хвіліну – прыклад ужо быў – расслаенне сятчаткі. І я поўнасцю сляпы. А гэта для мяне – канец…”
“А задумкі такія на год: падрыхтаваць зборнік аднаактавых п’ес 7 назваў. Падрыхтаваць кніжку да выдання: аповесці “Які вялікі белы свет” і “Ад жніўня да жніўня” пад назвай “Раніцай і вечарам”. Напісаць раман “Сагі аб васільках”. Сабраць свае публікацыі на тэму “Партызанскія былі”, гумарэскі, аформіць альбом. І на перспектыву: найдаўжэй быць “відушчым” …Каб хто зацікавіўся маёй творчасцю, і здаў матэрыялы ў архів… І наканец, чаго б я хацеў, чаго жадаю ў 1987 годзе? …Каб захаваўся, каб не пагоршыўся зрок-вочы-вока каб бачыла. Без гэтага мне канец… Каб прызналі у Мінску (Н.С. Загорская) трэцюю маю аднаактоўку… ”
“28 лютага 86 г. …што меў намер пісаць сюды самае важнае, такое, што можна думаць пад канец… так, так свайго жыцця. Яшчэ ёсць што адзначаць у гэтым сэнсе, калі я параўноўваю сябе з тым, з 1946 г…”
Из прошлого в нас нынешних всматривается молодой человек, у него хорошее лицо, светлый взгляд. Белорусский паренек воевал в партизанке, дошел до Берлина и вернулся домой только в 1947 году. К тому времени его первая любовь по партизанке Рита, Маргарита, успела выйти замуж, Вячеслав тоже обзавелся семьей. Они жили рядом, почти на одной улице, у Риты появилось четверо своих детей, у Хилимонова — двое. Но они ждали, когда дети вырастут, чтобы снова соединиться в новую семью…
“…каб пахавалі ў Міры, паставілі помнік з маім надпісам. Не супраць, няхай разам з жонкамі побач, але іх пазней мяне…”
Писатель, журналист Вячеслав Хилимонов умер на исходе ХХ века, 31 декабря 1999 года.
Ирина ШАТЫРЁНОК
