Пасля вызвалення раёна вайна пайшла на Захад. Усе мужчыны, здольныя да службы, змагаліся на фронце, вызваляючы Заходнюю Еўропу. У вёскі раёна пачалі прыходзіць паведамленні аб загінулых і прапаўшых без вестак. Пасля Перамогі хтосьці вярнуўся дахаты, а некаторыя назаўсёды засталіся ў чужой зямлі. Уся тэрыторыя ад нашай мяжы да Берліна пакрыта магіламі нашых загінулых салдат. І сёння, калі на Захадзе бурацца магілы нашых дзядоў і прадзедаў, якія аддалі свае жыцці за іх вызваленне, становіцца пакутліва балюча перажыць гэтую несправядлівасць, гэтую нялюдскасць.
Пасляваеннае жыццё пасля вызвалення раёна працягвала наладжвацца. У паўпустыя, разбураныя вёскі пачалі вяртацца жыхары, якія хаваліся хто дзе змог ад немцаў і паліцаяў. Праз некаторы час сталі вяртацца прымусова вывезеныя на працу за мяжу. У ваколіцах вёсак было вельмі неспакойна, па лясах хаваліся недабітыя ворагі і паліцаі. Мне назаўжды запомніўся такі выпадак з дзяцінства ў пачатку 50-х гадоў ХХ стагоддзя. Была вясновая пара, і мама з бабуляй падрыхтоўвалі насенне бульбы для пасадкі. У той час бульбу рэзалі на некалькі частак і яшчэ пакідалі частку на корм жывёле. Мне даводзілася высыпаць кошыкі з нарэзанай насеннай бульбай на пазелянелую траву, каб выгравалася на сонейку. Нечакана да нас падбег мужчына ў чорнай форме, увесь аперазаны рамянямі і з аўтаматам. Нешта спытаў у дарослых і папрасіў вады. Мама прынесла вады, ён папіў, аблаяў дарослых, рэшткі вады выплюхнуў у твар бабулі. Я спалохаўся, заплакаў, і мама прыціснула мяне да сябе, а незнаёмец пабег далей. Праз некаторы час падбеглі некалькі чырвонаармейцаў і спыталі дарослых пра незнаёмых людзей. Бабуля паказала, у які бок ён пабег, і яны хутка рушылі за ім. Потым у вёсцы казалі, што ў плітніцкім лесе яго застрэлілі.
У гэты неспакойны ды супярэчлівы час вёскі толькі пачалі адбудоўвацца і паўставаць з разрухі. З восенні 1944 года пачалося аднаўленне сельскай гаспадаркі, якое адбывалася на аснове дробных індывідуальных сялянскіх гаспадарак. У 1948-1950 гадах на тэрыторыі цяперашняга раёна была праведзена калектывізацыя сельскай гаспадаркі. У калгасе першапачаткова працавалі за працадзень, які аплачваўся натурай (збожжа, цукар, алей і г.д.). Цяжкасцей хапала. Асаблівага заробку ў калгасе не было, выручала свая гаспадарка.
Сялянскае жыццё ў вёсцы працягвалася, гадаваліся дзеці састарэлымі бабулямі, а калі іх не было, маці брала калыску з дзіцяткам з сабой, ды так і працавала да самага вечара. Пра такое паняцце, як дэкрэтны адпачынак па доглядзе за дзіцем тады і гаворкі не было. Пакаленню, якое нарадзілася ў другой палове 40-х гадоў ХХ стагоддзя, прыйшлося рана пасталець і выконваць хатнія гаспадарчыя работы, а па магчымасці прымаць удзел у вытворчых працэсах прадпрыемстваў і арганізацый. У маленстве даводзілася пасвіць кароў, і не толькі сваю, але і адну-дзве суседскіх. Збіраліся некалькі пастухоў, і статак быў не больш за 7-8 галоў, ды яшчэ ў прыдачу авечкі. Гэтым мы дапамагалі пракарміць сям’ю, бо плата была толькі прадуктамі харчавання. Грошай тады яшчэ ў вёсцы не было. Падросшыя, мы бегалі басанож па пыльных вясковых вуліцах, хадзілі па грыбы ды ягады, а ўзімку на самаробных санках і драцянках коўзаліся з грудкоў.
У 1953 годзе была істотна ўмацавана матэрыяльна-тэхнічную база сельскіх калектыўных гаспадарак. З сярэдзіны 1950-х гадоў сельская гаспадарка ўпершыню за пасляваенныя гады стала прыносіць прыбытак. Узрасла ўраджайнасць збожжавых культур, павялічылася пагалоўе жывёлы, нарыхтоўка мяса і малака. З мэтай павышэння матэрыяльнай зацікаўленасці калгаснікаў у выніках сваёй працы з 1956 года кожны месяц пачалі выплачваць грашовыя авансы на працадні.
Праз некаторы час у вёсках пачала з’яўляцца электрычнасць. У суседняй вёсцы Райца быў усталяваны дызель-генератар. Крыху пазней электрычнасць была праведзена і ў вёску Забердава. Памятаю, мы з хутароў прыходзілі ў вёску паглядзець, як светла было ад адной электрычнай лямпачкі ў параўнанні з газавай лямпай. Цывілізацыя паступова прыходзіла ў вёску, і жыццё сельскіх жыхароў станавілася лепшым. Заўсёды раз у год летам прыязджаў тэатр ці цырк. Выступленні праходзілі ў райцаўскім парку або каля праўлення калгаса імя Якуба Коласа, а цыркавое прадстаўленне заўсёды праходзіла ў вялікіх гумнах, дзе меліся высокія апоры (сохі) для магчымасці выступлення акрабатаў. У такіх гумнах раз у месяц з дазволу гаспадара праводзіўся паказ кінафільмаў. Мне запомніліся цыркавое выступленне ў гумне Сака Дзям’яна і паказ кінафільмаў у гумне Ясюкевіча. Запомніўся прыезд духавога аркестра, які граў у садзе, каля былой сядзібы Раецкіх. Гэта было свята 1 Мая. Мы ў абедзенны перапынак пачулі гукі аркестра і пабеглі паглядзець на гэты цуд. У садзе было шмат людзей з бліжэйшых вёсак. Працаваў гандаль, многія танцавалі, і ўсім было весела і цікава, бо духавы аркестр бачылі ўпершыню. Праўда, нам так не хацелася пакідаць гэта відовішча, аднак каля 16 гадзін разбегліся па хатах, каб выганяць на пашу кароў.
Усе дзеці з нецярпеннем чакалі таго часу, калі нарэшце пойдуць у школу. Не сказаць, што ва ўсіх была неадольная прага да ведаў, але нас вабіла ўсё новае і нязведанае. Школа надала нам жыццёвай мудрасці, выхавала нас прыстойнымі і разважлівымі людзьмі. Яшчэ ў школьные гады мы стараліся быць патрэбнымі. У тыя гады ў калгасах жанчыны зжыналі збожжавыя сярпамі, вязалі ў снапы і ставілі на полі бабкі. Потым перавозілі снапы ў гумно, і пазней там, каля гумна, абмалочвалі малатарняй «Дунай-1100». Нам дазвалялі адвозіць на конях салому ад малатарні да стога. Усе астатнія працэсы рабілі дарослыя. У нашай вёсцы быў цагляны завод. У час школьных канікул большасць хлопцаў уладкоўвалася працаваць на завод. Нам даводзілася адвозіць цэглу-сырэц ад прэса на ваганеткі і расстаўляць у шохі для высыхання, а адтуль грузілі ўжо сухую і везлі да печы для абпалу, або ў гумно для нарыхтоўкі на зіму. Ваганетку абслугоўвалі чатыры чалавекі. Працавалі з адным выхадным на тыдзень. Усе астатнія аперацыі па вытворчасці і абпале цэглы праводзілі дарослыя. У зімовы перыяд, з надыходам маразоў, дзейнічала толькі печ па абпале сухой цэглы-сырца, і працавалі на заводзе дарослыя.
У асноўным вяскоўцы працавалі ў калгасах. Першапачаткова ўсе працэсы сельскагаспадарчай вытворчасці выконваліся ўручную. Асноўная занятасць прыпадала на вясну-лета-восень. Зімой жанчыны апрацоўвалі льнотрасту, а мужчыны займаліся нарыхтоўкай і вывазкай у поле арганікі. Стацыянарнай была праца ў жывёлагадоўлі, дзе ўвесь год вытворчасць не спынялася. Доўгімі зімовымі вечарамі жанчыны ўручную пралі і ткалі. Мужчыны збіраліся кампаніямі і чыталі газеты, абмяркоўвалі артыкулы палітычных дзеячаў дзяржавы. У той пасляваенны час паштальёнам быў Адам Уласевіч. Яго вялікая паштовая сумка заўсёды была поўная газет і іншай карэспандэнцыі, бо толькі ў вёсцы Забердава налічвалася каля 200 домаўладанняў. Тады была асаблівая цікавасць насельніцтва да друкаваных выданняў.
Хоць і цяжка працавалі сяльчане, але як хораша, з густам і весела ўмелі адпачываць на святы, збіраліся і ладзілі танцы, ішлі ў скокі старыя і малыя. І ляцела музыка да самага неба, і весялілася вёска, не адчуваючы дзённай стомы. Асабліва прыгожа і напеўна было жнівеньскімі вечарамі, калі жніво закончана, а да ўборкі іншых сельгаскультур яшчэ не прыступалі. Спачатку збіраліся вяскоўцы з дазволу гаспадароў у прыватных дамах, дзе мелася такая магчымасць. З часам у вёсках пачалося будаўніцтва Дамоў культуры ў цэнтрах сельсаветаў і сельскіх клубаў у вялікіх вёсках. Пачалася штотыднёвая дэманстрацыя кінафільма, і ў святы праводзіліся канцэрты з выступленнем мясцовых артыстаў.
У вёсках пачалі з’яўляцца магазіны. Першапачаткова ў вёсцы Забердава магазін размяшчаўся ў прыватным доме Уласевічаў, і прадаўцом быў Навумовіч Канстанцін, потым — у адміністрацыйным будынку цаглянага завода, і загадчыкам быў Уласевіч Дзмітрый. Пазней для жыхароў вёсак Забердава і Скрышава быў пабудаваны магазін каля Скрышаўскай васьмігадовай школы. У вёсцы Райца пабудавалі магазін каля дарогі Карэлічы-Валеўка, дзе прамысловыя і харчовыя тавары размяшчаліся асобна. Там таксама была ўсталявана вялікая металічная бочка і на ўсю акругу прадавалася газа. У той час яшчэ было шмат хутароў, дзе не было электрычнасці, а ў вёсках насельніцтва набывала керагазы для прыгатавання ежы. Газа тады мела асаблівы попыт.
Вясковае жыццё набірала абароты і развівалася з пяцігодкі ў пяцігодку. Умацоўваліся калгасы, абзаводзіліся сучаснай новай тэхнікай, укараняліся перадавыя тэхналогіі гаспадарання. Значна палегчылася праца работнікаў жывёлагадоўлі і раслінаводства. Асаблівае развіццё атрымала сацыяльна-бытавая сфера, была пабудавана значная колькасць аб’ектаў культуры, медыцыны, гандлю і бытавога абслугоўвання насельніцтва. Час 60-х і 70-х гадоў ХХ стагоддзя сапраўды для нашых вяскоўцаў быў вельмі добрым. Усё, што было пабудавана і дасягнута ў тыя часы, дазволіла стварыць аснову цяперашняй матэрыяльна-тэхнічнай базы сельскай гаспадаркі і падняць яе на высокі ўзровень, які забяспечвае харчовую бяспеку нашай краіны. Маладому пакаленню сёння цяжка ўявіць перажытае намі, у параўнанні з цяперашнім жыццём, і пераканацца, што ўсё гэта было на самой справе. У іх свой дух часу, пра які яны ў сталым узросце будуць таксама ўспамінаць.
Баляслаў НАВІЦКІ, ветэран працы, краязнаўца
